Cuộc đua với thời gian trên hành trình tìm những người lính chưa trở về

Sau nhiều ngày đào bới dưới cái nắng hơn 40 độ C bên dòng sông Xe Bang Fai ở Lào, một chiến sĩ không giấu được sự băn khoăn: liệu nhân chứng có nhớ nhầm vị trí chôn cất các liệt sĩ hay không. Câu hỏi ấy cũng là nỗi trăn trở thường trực của những người làm công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ suốt nhiều thập kỷ qua.

Trong hai tháng mùa khô, Đội Quy tập hài cốt liệt sĩ 589 thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Quảng Trị đã đào bới hàng nghìn mét vuông đất theo lời chỉ dẫn của một cựu chiến binh Lào. Ông kể rằng từng cùng người dân địa phương chôn cất 39 chiến sĩ Việt Nam hy sinh sau trận bom năm 1972. Thế nhưng sau hành trình băng rừng gần 7 km và nhiều ngày tìm kiếm, các chiến sĩ vẫn chưa tìm thấy bất kỳ dấu vết nào.

Đội trưởng Nguyễn Thanh Bình cho biết, sau hơn nửa thế kỷ, địa hình có thể đã thay đổi hoàn toàn bởi lũ lụt, sạt lở và thời gian. Dẫu vậy, chỉ cần còn một tia hy vọng, những người lính quy tập vẫn tiếp tục xác minh để quay trở lại vào mùa khô kế tiếp.

Hành trình ấy không chỉ diễn ra ở Lào mà còn trải dài trên nhiều chiến trường trong và ngoài nước. Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ được phát động với mục tiêu tìm kiếm hàng nghìn hài cốt, lấy mẫu ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu phục vụ công tác xác định danh tính.

Sau hơn nửa thế kỷ kể từ ngày chiến tranh kết thúc, hơn một triệu hài cốt liệt sĩ đã được tìm thấy, nhưng vẫn còn hàng trăm nghìn người chưa được quy tập hoặc chưa thể xác định danh tính. Phía sau những con số ấy là rất nhiều gia đình vẫn mòn mỏi chờ ngày biết chính xác nơi người thân yên nghỉ.

Đối với các đội quy tập, thời gian đang trở thành thử thách lớn nhất. Phần lớn manh mối hiện nay đều dựa vào ký ức của các nhân chứng đã ngoài 70 tuổi. Nhiều người không còn đủ sức khỏe để quay lại chiến trường, trí nhớ cũng không còn nguyên vẹn như trước.

Có những vị trí nhân chứng khẳng định chắc chắn nơi chôn cất đồng đội, nhưng sau nhiều tháng đào sâu vẫn không tìm thấy dấu tích nào. Địa hình thay đổi, sông suối đổi dòng, cây rừng phủ kín khiến nhiều chiến trường xưa gần như bị xóa nhòa hoàn toàn.

Không chỉ đối mặt với sự mơ hồ của manh mối, các chiến sĩ còn thường xuyên đứng trước hiểm nguy từ bom mìn sót lại sau chiến tranh. Tại Campuchia, Đội K73 của tỉnh Tây Ninh nhiều lần phải dừng bước khi phát hiện mìn nằm ngay trên đường di chuyển. Nhiều khu vực tìm kiếm nằm trong hang đá cheo leo hoặc những vùng núi hiểm trở, nơi chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể dẫn đến tai nạn.

Có những hang động bị bom đánh sập, cửa hang bị chặn bởi những khối đá khổng lồ. Dù biết bên dưới có thể vẫn còn hài cốt liệt sĩ, các đội quy tập cũng không thể tiếp cận vì nguy cơ sập núi luôn hiện hữu.

Khó khăn chồng chất nhưng các chiến sĩ chưa bao giờ từ bỏ. Họ hiểu rằng mỗi năm trôi qua đồng nghĩa với việc những nhân chứng cuối cùng sẽ dần mất đi, còn dấu tích chiến tranh tiếp tục bị thời gian xóa mờ.

"Thời gian là khó khăn lớn nhất trong hành trình tìm kiếm hài cốt liệt sĩ", trung tướng Hoàng Khánh Hưng, Chủ tịch Hội Hỗ trợ gia đình liệt sĩ Việt Nam, chia sẻ. "Nếu không làm ngay, sẽ đến lúc không còn ai nhớ các anh nằm ở đâu", vị tướng 79 tuổi nói.

Trong hành trình ấy, vẫn có những khoảnh khắc mang lại hy vọng. Sau nhiều ngày tìm kiếm không kết quả trên đất Lào, một nhát cuốc cuối cùng đã chạm vào chiếc dép cao su mục nát, mở ra vị trí có hai hài cốt liệt sĩ. Với những người lính quy tập, đó là sự nhắc nhở rằng đồng đội vẫn đang chờ được trở về.

Tại Campuchia, nhờ lời kể của một người dân địa phương và ký ức của các cựu chiến binh, Đội K73 đã tìm thấy ba hài cốt liệt sĩ nằm cạnh nhau sau hơn một tuần đào bới. Khoảnh khắc các cựu chiến binh bật khóc khi gặp lại đồng đội trở thành động lực để những người làm nhiệm vụ tiếp tục cuộc hành trình đầy gian nan.

Tuy nhiên, tìm thấy hài cốt mới chỉ là bước khởi đầu. Sau nhiều thập kỷ, phần lớn di vật nhận dạng đều đã hư hỏng, giấy tờ mục nát, nhiều trường hợp chỉ còn vài chiếc răng hoặc mảnh xương nhỏ lẫn trong đất. Vì thế, công tác xác định danh tính luôn là thử thách vô cùng lớn.

Theo những người làm công tác tìm kiếm, phương pháp dựa vào nhân chứng và chứng cứ lịch sử đang dần chạm tới giới hạn khi số lượng nhân chứng ngày càng ít. Dẫu vậy, sự phát triển của công nghệ giám định ADN đang mở ra thêm cơ hội để trả lại tên tuổi cho các liệt sĩ vô danh.

Điều đặc biệt của Chiến dịch 500 ngày đêm không chỉ nằm ở quy mô, mà còn ở sự tham gia đồng bộ của nhiều lực lượng từ quân đội, công an đến các cơ quan khoa học và đơn vị giám định ADN. Mục tiêu giờ đây không chỉ là tìm thấy hài cốt, mà còn là xác định đúng danh tính của từng người lính.

Bởi với những người làm nhiệm vụ quy tập, mỗi tờ bản đồ cũ, mỗi nét bút chì nhòe hay một ký ức còn sót lại của nhân chứng đều có thể mở ra cơ hội để một gia đình được đoàn tụ sau hàng chục năm chờ đợi.