Hơn một thập kỷ trắc trở của cầu Gordie Howe trước ngày nối liền Mỹ - Canada

Sau hơn một thập kỷ thi công, cầu Quốc tế Gordie Howe nối thành phố Detroit (bang Michigan, Mỹ) với thành phố Windsor (bang Ontario, Canada) cuối cùng cũng chuẩn bị đi vào hoạt động. Tuy nhiên, hành trình đưa công trình này đến ngày thông xe không hề suôn sẻ khi liên tiếp bị phủ bóng bởi những tranh chấp chính trị, lợi ích kinh tế và bất đồng giữa hai quốc gia láng giềng.

Đầu tháng trước, Thủ tướng Canada Mark Carney thông báo cây cầu sẽ được khánh thành vào ngày 12/6. Song kế hoạch nhanh chóng vấp phải trở ngại khi Tổng thống Mỹ Donald Trump phản đối, cho rằng Ottawa cố tình đẩy nhanh tiến độ mà không có sự đồng thuận từ phía Washington. Ông thậm chí từng cân nhắc thu hồi giấy phép thông xe, khiến lễ cắt băng dự kiến diễn ra vào ngày 12/6 phải hủy sát giờ.

Theo Thủ tướng Carney, Canada đã chấp nhận lùi thời điểm đưa cầu vào khai thác theo đề nghị từ phía Mỹ. Đây chỉ là một trong nhiều biến cố nối tiếp kể từ khi dự án được triển khai.

Việc xây dựng cầu Gordie Howe xuất phát từ nhu cầu giải quyết áp lực giao thông tại hành lang Detroit - Windsor, một trong những tuyến vận tải hàng hóa nhộn nhịp nhất Bắc Mỹ. Trước đây, hoạt động giao thương chủ yếu phụ thuộc vào cầu Ambassador đã gần một thế kỷ tuổi, nơi đảm nhận khoảng 25% kim ngạch thương mại giữa Mỹ và Canada.

Tuy nhiên, cây cầu cũ với bốn làn xe không còn đáp ứng được lưu lượng phương tiện ngày càng gia tăng sau khi Hiệp định Thương mại Tự do Bắc Mỹ có hiệu lực. Hàng triệu lượt xe tải phải lưu thông qua đây mỗi năm, thường xuyên đối mặt với tình trạng ùn tắc kéo dài, ảnh hưởng đến chuỗi cung ứng xuyên biên giới.

Để tháo gỡ nút thắt này, chính phủ Canada cùng bang Michigan thống nhất xây dựng cầu Gordie Howe với tổng vốn khoảng 4,5 tỷ USD do Canada chi trả. Công trình được thiết kế hiện đại hơn, kết nối trực tiếp với hệ thống đường cao tốc và áp dụng mức phí dành cho xe tải thấp hơn đáng kể so với cầu Ambassador. Một nghiên cứu năm 2021 cũng cho thấy cây cầu mới có thể giúp mỗi xe tải tiết kiệm khoảng 20 phút di chuyển, mang lại lợi ích kinh tế lớn cho ngành vận tải.

Dù vậy, dự án ngay từ đầu đã gặp phải sự phản đối quyết liệt từ gia tộc Moroun, chủ sở hữu cầu Ambassador. Gia đình này tiến hành nhiều vụ kiện, vận động hành lang và triển khai các chiến dịch truyền thông nhằm ngăn cản dự án nhưng không thành công.

Theo cựu Tổng lãnh sự Canada tại Detroit Roy Norton, những nỗ lực cản trở từ phía gia tộc Moroun đã khiến tiến độ dự án nhiều lần bị ảnh hưởng. Gia đình này cũng là nhà tài trợ cho nhiều chính trị gia và các tổ chức chính trị từng phản đối việc xây dựng cây cầu mới.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Donald Trump từng đưa Gordie Howe vào danh sách các dự án hạ tầng ưu tiên. Tuy nhiên, ở nhiệm kỳ thứ hai, lập trường của ông thay đổi đáng kể.

Sau cuộc gặp giữa Matthew Moroun với Bộ trưởng Thương mại Mỹ Howard Lutnick hồi tháng 2, ông Trump đăng thông điệp trên mạng xã hội Truth Social, tuyên bố sẽ ngăn việc khánh thành cầu nếu Canada không có cách ứng xử công bằng hơn với Mỹ. Ông cũng cho rằng dự án không sử dụng thép của Mỹ, dù phía Canada và các quan chức bang Michigan khẳng định công trình có sử dụng cả vật liệu và nhân công Mỹ.

Phát biểu của Tổng thống Trump đã làm dấy lên nhiều tranh cãi ở cả hai nước. Tại Canada, Thủ tướng Carney chịu sức ép vì chấp nhận điều chỉnh thỏa thuận để đưa cây cầu vào khai thác. Trong khi đó, tại Mỹ, phe Dân chủ đề nghị điều tra liệu việc trì hoãn khánh thành có liên quan đến các nhà tài trợ chính trị hay không.

Đầu tháng 7, Washington và Ottawa đạt được thỏa thuận mới nhằm tháo gỡ bế tắc. Theo đó, trong 15 năm đầu, một nửa nguồn thu ròng từ phí qua cầu và trạm kiểm soát sẽ được chuyển vào quỹ do Mỹ kiểm soát, đồng thời Washington có quyền phủ quyết đối với các điều chỉnh về mức phí trong giai đoạn này.

Thủ tướng Carney cho biết phía Mỹ dự kiến chỉ nhận khoản tương đương khoảng 5% chi phí xây dựng cây cầu trong vòng 15 năm và khẳng định thỏa thuận ký năm 2012 vẫn còn hiệu lực. Tuy nhiên, Tổng thống Trump sau đó tuyên bố thỏa thuận này không còn giá trị, cho thấy những bất đồng giữa hai bên vẫn chưa chấm dứt.

Căng thẳng thương mại cũng khiến Canada rút lời mời các quan chức Mỹ tham dự lễ cắt băng chung và chỉ tổ chức buổi lễ trong nước vào ngày 24/7. Dẫu vậy, theo thỏa thuận đã đạt được, cầu Gordie Howe vẫn sẽ chính thức mở cửa lưu thông từ ngày 27/7.

Theo chuyên gia Christopher Sands thuộc Đại học Johns Hopkins, việc cây cầu liên tục vướng vào tranh cãi phản ánh những rạn nứt ngày càng rõ trong quan hệ giữa Mỹ và Canada. Trong khi đó, cựu Tổng lãnh sự Roy Norton thừa nhận dù còn nhiều cảm xúc trái chiều về những thỏa hiệp mới, ông vẫn vui mừng khi công trình sau nhiều năm gian nan cuối cùng cũng trở thành hiện thực.