Hơn 4 thập kỷ "lửa đạn" và biến động: Bức tranh toàn cảnh về các cuộc khủng hoảng tại Iran

Theo ghi nhận từ hãng thông tấn Al Jazeera, sự chú ý của dư luận quốc tế hiện đang đổ dồn về các cuộc biểu tình căng thẳng tại Iran. Trong bối cảnh phe đối lập và chính phủ cáo buộc lẫn nhau về việc leo thang bạo lực, Tehran cũng lên tiếng cho rằng có bàn tay can thiệp của nước ngoài trong các sự kiện này. Tuy nhiên, nhìn lại dòng chảy lịch sử, những bất ổn hiện nay chỉ là một phần trong chuỗi các cuộc khủng hoảng mà Iran đã phải đương đầu suốt hơn 40 năm qua.

Những năm tháng rực lửa: Xung đột và Ám sát (2020 - 2025)

Giai đoạn gần đây nhất đánh dấu sự leo thang chưa từng có trong xung đột quân sự và an ninh. Đỉnh điểm là vào tháng 6/2025, một cuộc xung đột kéo dài 12 ngày đã bùng nổ khi Israel tấn công Iran. Hậu quả của cuộc giao tranh này vô cùng nặng nề với ít nhất 610 người Iran thiệt mạng và 28 người Israel bị thương. Ngay trong tháng đó, tình hình trở nên tồi tệ hơn khi Mỹ tiến hành không kích vào 3 cơ sở hạt nhân của Iran sau các đợt tấn công từ phía Israel.

Trước đó, năm 2024 được xem là một năm "đen tối" với hàng loạt biến cố lớn. Tháng 4, Israel đã đánh bom đại sứ quán Iran tại Damascus (Syria), khiến 7 người thiệt mạng, bao gồm 2 tướng lĩnh cấp cao của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Chỉ một tháng sau, bi kịch tiếp tục ập đến khi Tổng thống Iran Ebrahim Raisi tử nạn trong một vụ rơi trực thăng tại tỉnh Đông Azerbaijan. Sự bất ổn an ninh tiếp diễn đến tháng 7/2024 khi thủ lĩnh Hamas Ismael Haniyeh bị ám sát ngay tại thủ đô Tehran, một sự kiện mà Israel bị cáo buộc là chủ mưu.

Những mất mát về lãnh đạo cấp cao của Iran thực tế đã bắt đầu từ năm 2020. Tháng 1 năm đó, Qassem Soleimani – nhân vật quyền lực đứng đầu Lực lượng Quds thuộc IRGC – đã bị ám sát trong một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Mỹ tại Baghdad, Iraq.

Giấc mơ hạt nhân và vòng xoáy trừng phạt (2010 - 2018)

Bên cạnh xung đột vũ trang, vấn đề hạt nhân và các lệnh trừng phạt kinh tế luôn là "gọng kìm" siết chặt Iran. Hy vọng về việc chấm dứt sự cô lập đã từng loé lên vào tháng 7/2015, khi Iran đạt được Thỏa thuận hạt nhân lịch sử (JCPOA) với nhóm P5+1 (Mỹ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc và Đức). Người dân Iran đã đổ ra đường ăn mừng với kỳ vọng các lệnh trừng phạt sẽ được dỡ bỏ.

Tuy nhiên, niềm vui ấy không kéo dài. Đến tháng 5/2018, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã rút khỏi thỏa thuận này với lý do nó "quá khoan dung" và cần một thỏa thuận tốt hơn, đẩy quan hệ hai bên trở lại trạng thái đối đầu.

Trước khi có thỏa thuận 2015, Iran đã trải qua những năm tháng kinh tế kiệt quệ. Năm 2012 chứng kiến EU tẩy chay dầu mỏ Iran, trong khi đồng Rial mất tới 80% giá trị so với USD. Căng thẳng leo thang khi Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) tuyên bố bị cản trở thanh tra, còn Iran thì tăng cường làm giàu uranium. Xa hơn nữa, vào năm 2010, Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc đã phải áp đặt vòng trừng phạt thứ 4, cùng thời điểm Tehran cáo buộc Mỹ và Israel sử dụng phần mềm độc hại tấn công hệ thống nhà máy điện hạt nhân của nước này.

Từ "Trục ma quỷ" đến thảm họa thiên nhiên (2002 - 2003)

Những mầm mống của sự đối đầu gay gắt trong thế kỷ 21 có thể được truy nguyên từ tháng 1/2002, khi Tổng thống Mỹ George W. Bush liệt Iran vào "trục ma quỷ" cùng Triều Tiên và Iraq.

Năm 2003 là một năm đầy biến động. Khi Mỹ tấn công Iraq vào tháng 3, Iran đã nhanh chóng mở rộng ảnh hưởng của mình thông qua việc hỗ trợ các lực lượng dân quân và nhóm chính trị người Shi'ite – một tầm ảnh hưởng vẫn còn hiện hữu đến ngày nay. Cuối năm đó, dù Iran đã có động thái "xuống thang" khi tuyên bố ngừng làm giàu uranium và cho phép thanh tra kỹ lưỡng hơn, nhưng thảm họa thiên nhiên lại ập đến. Tháng 12/2003, trận động đất kinh hoàng tại Bam (miền nam Iran) đã cướp đi sinh mạng của 40.000 người, khép lại một năm đầy đau thương và biến động.

Nhìn lại chặng đường hơn 4 thập kỷ, có thể thấy Iran liên tục phải chuyển mình giữa các trạng thái: từ khắc phục thiên tai, đối phó với cấm vận, cho đến việc trở thành tâm điểm của các cuộc xung đột quân sự khốc liệt nhất khu vực.