Áp giá điện theo giờ với hộ gia đình: Chuyên gia nói gì về tính khả thi?

Sự thay đổi mang tính bước ngoặt này thay vì áp dụng đại trà sẽ được triển khai theo lộ trình. Dù được đánh giá là giải pháp công bằng và là xu hướng tất yếu của hệ thống năng lượng hiện đại, đề xuất này vẫn đang thu hút sự quan tâm và thảo luận sôi nổi từ phía dư luận xã hội về tính khả thi trong đời thường.

Người dân lo ngại khó dịch chuyển thói quen sinh hoạt thiết yếu

Khác với các khách hàng sản xuất và kinh doanh vốn đã quen thuộc với biểu giá TOU từ lâu, các hộ gia đình tại Việt Nam hiện vẫn đang chi trả tiền điện theo biểu giá sinh hoạt bậc thang dựa trên sản lượng tiêu thụ. Khi đón nhận thông tin về khả năng tính giá điện theo các khung giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm, không ít người tiêu dùng tỏ ra băn khoăn về khả năng điều chỉnh thói quen sinh hoạt của gia đình mình.

Nhiều người dân cho biết họ sẵn sàng chuyển lịch hoạt động của các thiết bị tiêu tốn điện năng lớn như máy giặt, bình nước nóng hay sạc xe điện sang giờ thấp điểm nếu mức chi phí được giảm trừ thực sự hấp dẫn. Tuy nhiên, phần lớn các nhu cầu thiết yếu như nấu nướng, bật điều hòa làm mát, chiếu sáng lại luôn tập trung vào buổi tối, thời điểm các thành viên trở về nhà sau ngày làm việc dài.

Chia sẻ về vấn đề này với Dân Trí, anh Nguyễn Quyền, một người dân trú tại phường Từ Liêm (Hà Nội), nhận định rằng các doanh nghiệp có thể dễ dàng tái cơ cấu kế hoạch sản xuất sang giờ thấp điểm, nhưng các hộ gia đình thì rất khó dịch chuyển các hoạt động sinh hoạt cốt lõi. 

Anh lo ngại chính sách này nếu áp dụng sẽ tác động nặng nề nhất đến nhóm lao động phổ thông, những người bắt buộc phải dùng điện vào khung giờ cao điểm tối khi về nhà. Nếu mức giảm giá vào giờ thấp điểm không đủ bù đắp cho sự tăng giá vào giờ cao điểm, hóa đơn tiền điện của nhiều nhà sẽ vô tình bị đẩy lên cao hơn.

Cùng quan điểm, nhiều người cho rằng khoảng thời gian từ 17h30 đến 22h là lúc phần lớn người lao động trở về nhà, nấu ăn, nghỉ ngơi và sử dụng các thiết bị điện thiết yếu. Vì vậy, nếu áp dụng giá điện theo khung giờ, cơ quan quản lý cần nghiên cứu thời gian tính giá hợp lý, đồng thời có sự phân biệt rõ giữa khách hàng sinh hoạt và khách hàng sản xuất. 

Nhiều ý kiến cũng bày tỏ lo ngại rằng buổi tối là thời điểm các thành viên trong gia đình có nhu cầu sử dụng điện nhiều nhất, nên việc thay đổi thói quen tiêu dùng điện sẽ không hề dễ dàng.

Sự thay đổi tất yếu trong tư duy điều hành hệ thống năng lượng

Dưới góc nhìn chuyên môn, trao đổi với Dân Trí, TS Nguyễn Huy Hoạch thuộc Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam khẳng định đề xuất này không đơn thuần là thay đổi phương thức tính tiền điện mà phản ánh bước chuyển lớn trong tư duy quản lý. Biểu giá bậc thang trước đây chỉ hướng đến mục tiêu an sinh xã hội và khuyến khích tiết kiệm sản lượng. Tuy nhiên, khi nhu cầu điện tăng nhanh, phụ tải cực đại chuyển dịch mạnh sang buổi tối và tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn thì thời điểm sử dụng điện mới là yếu tố quyết định.

Chi phí sản xuất điện có sự chênh lệch rất lớn giữa các khung giờ. Vào giờ thấp điểm hoặc khi nguồn năng lượng tái tạo dồi dào như buổi trưa, chi phí phát điện thường rất thấp. Ngược lại, vào giờ cao điểm, hệ thống bắt buộc phải huy động thêm các nguồn điện giá cao và vận hành lưới điện sát ngưỡng giới hạn. Biểu giá hiện hành hoàn toàn chưa phản ánh được thực trạng chi phí này.

TS Nguyễn Huy Hoạch nhấn mạnh rằng biểu giá TOU không phải là một hình thức tăng giá điện ngầm, mà là cơ chế phân bổ chi phí cung cấp điện một cách chính xác theo tín hiệu của hệ thống. Khi hàng chục triệu hộ gia đình có thể dịch chuyển một phần nhỏ nhu cầu tiêu thụ ra khỏi giờ cao điểm, toàn hệ thống sẽ giảm được công suất cực đại, giảm bớt áp lực phải đầu tư thêm nguồn phát và lưới điện chỉ để phục vụ cho một vài tiếng đồng hồ ngắn ngủi trong ngày.

Về lâu dài, vị chuyên gia nhận định khi các công nghệ hiện đại như công tơ điện tử, thiết bị gia dụng thông minh, điện mặt trời mái nhà, hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) và xe điện trở nên phổ biến, biểu giá TOU sẽ phát huy tối đa hiệu quả. Các thiết bị có thể tự động tối ưu hóa thời gian tiêu thụ điện theo giá, tạo nền tảng vững chắc cho thị trường điện hiện đại.

Bài toán hạ tầng và yêu cầu bảo đảm an sinh xã hội

Để đưa giá điện theo giờ vào đời sống hộ gia đình một cách thành công, các chuyên gia đồng thuận rằng cần phải đáp ứng đồng bộ cả về công nghệ lẫn chính sách. TS Nguyễn Huy Hoạch chỉ ra điều kiện tiên quyết là hạ tầng đo đếm, cụ thể là phải lắp đặt hoàn chỉnh hệ thống công tơ điện tử có khả năng ghi nhận chính xác sản lượng theo giờ cho khách hàng. Đồng thời, ngành điện phải xây dựng hệ thống công nghệ thông tin đủ mạnh để xử lý dữ liệu và bảo đảm tính minh bạch giúp người dân tự theo dõi. Biểu giá thiết kế phải có mức chênh lệch đủ lớn giữa các khung giờ để tạo động lực thay đổi hành vi nhưng vẫn phải dễ hiểu, không gây xáo trộn đời sống.

Ở một góc nhìn thận trọng khác, TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công Thương), lưu ý rằng dù cơ chế TOU đã mang lại hiệu quả điều tiết phụ tải rất tốt đối với khối sản xuất, kinh doanh, nhưng khi áp dụng vào khối sinh hoạt thì cần phải cân nhắc vô cùng kỹ lưỡng. Nhu cầu của người dân gắn liền với các hoạt động sinh hoạt thường nhật và nhiều trường hợp là nhu cầu thiết yếu không thể dịch chuyển thời gian theo ý muốn.

Chính vì vậy, TS Ngô Đức Lâm nhấn mạnh việc triển khai áp dụng đối với hộ gia đình cần phải có lộ trình phù hợp, nghiên cứu chi tiết tác động lên từng nhóm đối tượng cụ thể. Đặc biệt, chính sách giá điện mới vẫn phải kiên trì mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội. Các hộ nghèo, hộ có mức tiêu thụ điện thấp vẫn cần được bảo vệ thông qua các bậc giá ưu đãi hoặc chính sách trợ giá phù hợp, trong khi những hộ tiêu thụ nhiều điện sẽ phải chia sẻ trách nhiệm nhiều hơn để bảo đảm tính công bằng xã hội.