Gian lận thi cử không thể giải quyết chỉ bằng việc tách kỳ thi tốt nghiệp và tuyển sinh đại học

Vụ gian lận xảy ra tại điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang đã làm dấy lên cuộc tranh luận về việc có nên tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thành hai kỳ thi độc lập. Dù vậy, nhiều ý kiến cho rằng nếu chỉ thay đổi mô hình tổ chức mà không xử lý tận gốc những nguyên nhân dẫn đến tiêu cực thì khó có thể ngăn chặn tình trạng gian lận.

Trước năm 2015, hệ thống tuyển sinh đại học tại Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn. Ban đầu, các trường đại học tự tổ chức kỳ thi riêng, buộc học sinh phải vừa thi tốt nghiệp THPT vừa tham dự kỳ thi tuyển sinh của từng trường. Từ năm 2002 đến 2014, mô hình "3 chung" được áp dụng nhằm giảm bớt số lượng kỳ thi nhưng vẫn duy trì hai kỳ thi quốc gia cách nhau chỉ vài tuần.

Bước sang năm 2015, kỳ thi tốt nghiệp THPT được thiết kế theo mô hình "2 trong 1", vừa phục vụ xét công nhận tốt nghiệp, đánh giá chất lượng giáo dục phổ thông, vừa cung cấp dữ liệu để các trường đại học và cao đẳng sử dụng trong công tác tuyển sinh.

Theo tinh thần đổi mới giáo dục, mô hình này hướng đến việc giảm áp lực thi cử, tiết kiệm chi phí xã hội và tạo nguồn dữ liệu chung cho các cơ sở đào tạo. Thực tế trong nhiều năm qua, kỳ thi đã góp phần hạn chế tình trạng học sinh phải liên tục tham gia nhiều kỳ thi như trước đây, đồng thời tạo phổ điểm có khả năng phân loại nhất định để phục vụ tuyển sinh.

Song song với đó, hoạt động tuyển sinh đại học cũng có nhiều thay đổi. Nhiều cơ sở đào tạo triển khai các kỳ thi đánh giá năng lực, đánh giá tư duy hoặc những hình thức tuyển sinh riêng nhằm tìm kiếm thí sinh phù hợp với đặc thù đào tạo. Điều này được xem là xu hướng phát triển quyền tự chủ của các trường đại học, thay vì dấu hiệu cho thấy kỳ thi tốt nghiệp không còn phát huy hiệu quả.

Một số ý kiến cho rằng tỷ lệ tốt nghiệp THPT nhiều năm liên tiếp luôn ở mức rất cao khiến mục tiêu xét tốt nghiệp của kỳ thi dần trở nên mờ nhạt. Tuy nhiên, việc quy các vụ gian lận thi cử cho mô hình "2 trong 1" được nhận định là chưa phản ánh đúng bản chất của vấn đề.

Thực tế, nhiều vụ tiêu cực thi cử quy mô lớn đã từng xảy ra từ trước khi kỳ thi hiện nay được áp dụng. Điều đó cho thấy gian lận không xuất phát từ việc một kỳ thi đảm nhiệm nhiều chức năng mà chủ yếu liên quan đến những vi phạm trong quá trình tổ chức, tâm lý chạy theo thành tích và những hạn chế trong công tác kiểm tra, giám sát.

Theo quan điểm này, các sai phạm thường chỉ được phát hiện sau khi có phản ánh từ dư luận, báo chí hoặc thông qua việc phân tích dữ liệu kết quả thi. Điều đó cho thấy hệ thống thanh tra và giám sát vẫn còn những khoảng trống cần được khắc phục.

Vì vậy, thay vì quay trở lại mô hình tổ chức hai kỳ thi độc lập như trước, giải pháp được cho là phù hợp hơn là nâng cao chất lượng tổ chức kỳ thi hiện hành. Việc ứng dụng công nghệ trong bảo mật đề thi, coi thi và chấm thi cần được tăng cường nhằm hạn chế tối đa sự can thiệp của con người.

Bên cạnh đó, hoạt động thanh tra cần được thực hiện chủ động hơn với các đợt kiểm tra đột xuất, tăng cường giám sát chéo giữa các địa phương và phân tích dữ liệu sau mỗi kỳ thi để kịp thời phát hiện những dấu hiệu bất thường.

Cùng với việc siết chặt công tác quản lý, những cá nhân hoặc tổ chức có hành vi gian lận, tiếp tay cho tiêu cực hay nâng điểm trái quy định cũng cần bị xử lý nghiêm theo quy định của pháp luật.

Ở góc độ tuyển sinh đại học, việc mở rộng quyền tự chủ cho các trường vẫn cần tiếp tục được thúc đẩy. Các cơ sở đào tạo có thể kết hợp nhiều phương thức tuyển sinh như điểm thi tốt nghiệp THPT, học bạ, chứng chỉ quốc tế hoặc kết quả các kỳ thi đánh giá năng lực, đồng thời tổ chức nhiều đợt thi trong năm để giảm áp lực cho thí sinh.

Nhiều ý kiến cho rằng một kỳ thi tốt nghiệp được tổ chức minh bạch, khách quan và nghiêm túc sẽ mang lại hiệu quả bền vững hơn so với việc chỉ thay đổi mô hình tách hay gộp kỳ thi. Điều quan trọng nhất vẫn là xây dựng được một hệ thống khảo thí đủ tin cậy, công bằng và có khả năng ngăn chặn các hành vi gian lận ngay từ khâu tổ chức.